يوز ايرانی؛ آرام اما پرحاشيه! (اسفند 1386)

اوايل اسفندماه امسال، خبر بركناري  مديريت پروژه حفاظت از يوزپلنگ آسيايي براي چند روز يکی از خبرهای زيست محيطي كشور بود. ولي نه آنقدر داغ كه در تمامي يا حداقل اكثر وب لاگ ها كه به نخستين منتشركننده اخبار و رويدادها در كشور بدل شده اند، بتوان اثر چنداني از آن يافت. صحبت هاي فراواني دركنار اين اتفاق صورت گرفت و تلاش فراواني براي توضيح علت اين معلول رخ داد: "با اين سازمان نمي شود كار كرد"، " پروژه يوزپلنگ منحل شد"، پروژه يوزپلنگ همچنان به فعاليت خود ادامه مي دهد"، "درحمايت از يوز ايراني، در اعتراض به انحلال پروژه يوز ايراني مقابل سازمان اعتصاب مي كنيم"، "پروژه دستاوردهای چشمگيری داشته است" و.... !

 اتفاق كاملا طبيعي بود، مديري بركنار شده بود و تلاش داشت تا از خود در برابر اين اقدام دفاع نمايد. اين اتفاقي است كه پس از هر تغيير و تحول مديريتي نه در ايران بلكه در همه جاي دنيا رخ مي دهد، چون تغيير مديريت اساسا اتفاق ناخوشايندي براي مدير تغييريافته است.

تلاش هائی براي وارد ساختن مجموعه اين انجمن يا برخي از اعضاي آن به اين ماجرا صورت گرفت تا بتوانند انجمن را به اتخاذ يك موضع بر له يا عليه سازمان يا مديريت قبلي پروژه وادار كنند. ليكن تلاشها افاقه اي نكرد. تبليغات گسترده اي براي تحصن و تظاهرات مقابل درب اصلي سازمان صورت گرفت، ليكن به غير از جمع محدودي از دانشجويان، حتی هيچيك از فعالان زيست محيطي كه تجربه چنين اقداماتي را به كرات دارند شركت ننمودند.

حال كه گرد و غبار اين اتفاق اندكي خوابيده و شرايط براي منطقي انديشيدن و اجتناب از احساسات بيشتر مهيا گرديده است، جهت روشن شدن اذهان عمومي، انجمن يوزپلنگ ايراني برخود لازم دانست تا به عنوان مرتبط ترين نهاد غير دولتي در مسأله يوزپلنگ نكاتي را به عرض علاقمندان و دوستداران اين گونه ارزشمند برساند:

• بيش از يك سال است كه انجمن يوزپلنگ ايراني درحال انجام رايزني و گفتگو به منظور تغييرنام اين انجمن بوده و جهت گسترده تر نمودن حوزه فعاليتهاي خود از ابتداي سال جديد با نام مؤسسه حيات وحش فعاليت خواهد نمود. سياست اين انجمن پرداختن به ساير گونه ها ازقبيل گوشتخواران دركنار يوزپلنگ مي باشد، به خصوص پلنگ و خرس كه هم اكنون بخش قابل توجهي از انرژي انجمن را به خود اختصاص داده است. در اين ميان، يوزپلنگ ايراني همواره به عنوان يك شاخص نقش پرچمدار را براي حفاظت از حيات وحش بازي خواهد نمود، ليكن اين گونه (و مسائل مرتبط با آن!!!) تنها دغدغه اين مجموعه نخواهد بود.

• انجمن يوزپلنگ ايراني كه پيش از تأسيس پروژه حفاظت از يوزپلنگ آسيايي به ثبت رسيده است، همواره از ابتدا تلاش داشته تا همسو با اين پروژه براي حفظ اين گونه در كشور تلاش نمايد. علاقمندان خود مي دانند كه سايت هاي منتخب پروژه به تعداد 5 منطقه در استانهاي يزد و سمنان واقع گرديده، ليكن اين انجمن تلاش نمود تا با پرهيز از فضاي پرحاشيه اين پروژه به مطالعه و بررسي ساير مناطق كشور بپردازد و امروزه با افتخار اعلام مي دارد كه زيستگاه هاي قطعي يوز ايراني از 5 درسال 1381 به 9 منطقه در سال 1386 افزايش يافته است. لازم به ذكر است كه اين انجمن علي رغم تصور عده اي، تاكنون هيچ قراردادي با اين پروژه نداشته و مبلغي بابت فعاليتهاي فوق الذكر از اين پروژه دريافت ننموده است بلکه مبالغی نيز برای خدمات سالهای اوليه پروژه  طلبکار می باشد. نظر به نزديكي زمان پايان اين پروژه، اين انجمن به دور از جوسازي هاي صورت گرفته توسط طرفين اين ماجرا طي هفته هاي گذشته، همواره علاقمند به مطالعه وضعيت يوز در داخل اين 9 زيستگاه و ساير مناطق تحت پراكنش آن در كشور بوده و درحال حاضر، با همكاري ادارات محيط زيست استانها در بيش از نيمي از اين مناطق به مطالعه وضعيت اين جانور مشغول مي باشد.

• درمورد علل بركناري مديريت پروژه مطالب زيادي گفته و نوشته شده است. "فعاليت های پروژه درجهت اهداف و سند پروژه نبوده است" (اعتمادملی 26/12/86)، "چرا ناگهان مدير پروژه يوزپلنگ كه فردي ساعي و درستكار است بركنار مي‌شود؟" (شهره لرستانی در مصاحبه با اعتمادملی 15/12/86)، "تعطيلي پروژه يوز يا تغيير مديريت آن در اين شرايط، كه كارهاي مثتي در حال انجام بود بسيار نگران كننده است" (اعتماد ملی 15/12/86)، "به دنبال كسب نتايج ضعيف در پروژه يوز و نزديكی به پايان دوره هفت‌ساله آن، مديريت اين پروژه تغيير كرده و ادامه كار با هماهنگی دفتر حيات‌وحش و آبزيان سازمان حفاظت محيط‌زيست و انجمن يوز ايران!؟!؟!؟!؟ ادامه می يابد." (ايسنا 16/12/86)، "اگر فعاليتهای پروژه در راستای اهداف آن نبوده پس چرا با تمديد آن موافقت شده است؟" (اعتمادملی 26/12/86) و .... . و  ... انجمن يوزپلنگ ايراني تنها مي تواند بگويد كه از مطالب فوق الذكر متحير و شگفت زده است!!!، به خصوص از مطالبی که راجع به اين انجمن در رسانه ها منتشر شده است. در اين باب كه دلايل بركناري چه بوده قضاوت درباره آنرا به مديران سازمان حفاظت محيط زيست و كارشناسان واقعی حيات وحش واگذار مي نمايد. فقط همين بس كه قاعدتا" می بايست تا پايان بهار 1387، گزارش نهايي اين پروژه تدوين گردد. پس بهتر است بدون هر گونه اظهارنظر احساسي و به دور از حب و بغض ها، به انتظار نشسته و عملكرد پروژه و مديران آنرا براساس شاخص هاي تعيين شده در سندپروژه  ارزيابي كنيم، نه براساس احساسات و منافع شخصي و گروهي. نسبت دادن خوب و بد به نتايج يک پروژه يک قضاوت ارزشی به حساب می آيد، حال آنکه اگر مراد ارزيابی واقعی است، بايد براساس شاخص ها و دستاوردها به قضاوت فنی پرداخت. ليکن درباره نقش خود انجمن، لازم به ذکر است که يکی از اهداف اصلی اين انجمن تلاش برای حفاظت از يوز در ايران بوده و هست و در اين راه تا جايی که بتواند با سازمان محيط زيست به عنوان متولی اصلی حفظ حيات وحش در کشور، ازجمله اين گونه همکاری خواهد نمود و تغيير مديريت ها خللی در سياست های بلندمدت اين انجمن وارد نخواهد ساخت. لازم به يادآوری است که اين انجمن تابحال مبلغی از اين پروژه دريافت ننموده که نگران رفتن و آمدن مديران آن باشد. آنچه اهميت دوچندان برای اين انجمن دارد کمک به حفظ يوز در ايران می باشد و در اين راه خود اقدامات چشمگيری انجام داده است: کمک به ارتقای زيستگاه های يوز ايرانی از 5 به 9 منطقه، 7 سال مطالعه يوز در ايران و برآورد جمعيت يوز در ايران (70 تا 100 قلاده)، تنويرافکار عمومی با توليد بيش از 200 عنوان مطلب، يادداشت، خبر، گزارش و مقاله درباره يوز و حيات وحش برای تمامی رده های سنی، نگارش و انتشار بيش از 10 مقاله بين المللی در زمينه يوز و گونه های مرتبط با آن جهت ارتقای دانش تخصصی حيات وحش، انجام بيش از 1500 نفر روز مطالعه ميدانی درباره يوز و گونه های مرتبط با آن، آموزش هزاران نفر مردم محلی در اطراف مناطق مياندشت، بافق، دره انجير، کوير، نايين و بهکده رضوی در زمينه يوزپلنگ، بررسی ميدانی جهت تعيين صحت و سقم بيش از 1500 گزارش مشاهده يوز طی 3 دهه گذشته جهت ترسيم محدوده پراکنش واقعی آن، برگزاری بيش از 15کنفرانس و نشست علمی در زمينه يوزپلنگ ايرانی جهت آشنايی داشنجويان، پيشنهاد و برگزاری روز ملی حفاظت از يوزپلنگ ايرانی (با همکاری ساير نهادها) در سرتاسر کشور، تهيه فيلم های آموزشی درباره يوزپلنگ برای دانش آموزان، دامداران و ...، توليد بيش از 15 نوع وسيله آموزشی تبليغاتی با موضوع يوزپلنگ، 6 سال انتشار مطالب آموزشی در نشريات رشد آموزش و پرورش و ... . اين موارد تنها بخشی از اقدامات انجام شده توسط اين انجمن برای گونه يوز بوده و جهت جلوگيری از اطاله کلام از پرداختن به فعاليتهايی که درخصوص ساير گونه ها صورت گرفته است، خودداری می گردد.

• درعين حال، لازم مي دانيم جهت روشن شدن اذهان عمومی نكاتي كلي از روند چندساله اين پروژه عنوان نماييم. پروژه حفاظت از يوزپلنگ آسيايي را به صورت اجمالي مي توان به دو نيمه مجزا تقسيم بندي نمود. در نيمه نخست، اولويت نخست به مقوله حفاظت از زيستگاه داده شده بود و دركنار آن به آموزش جوامع محلي پرداخته شد. فعاليتهايي ازقبيل بكارگيری32 محيط بان جديد، خريد خودرو و تجهيزات مطالعاتی جديد، دوبرابر نمودن زيرساختهاي حفاظتي مناطق، ارتقاي سطح حفاظتي مناطق، جلب حمايت رئيس جمهور وقت و حمايت و مشارکت گسترده دستگاه هاي اجرايي ذی ربط كشور، سركشي و پايش و ارزيابي مرتب فعاليت محيط بانان در داخل مناطق و افزايش جريمه شكار هر يوزپلنگ به 20 ميليون تومان را مي توان از مهمترين اقدامات اين دوره درجهت حفاظت از يوز در داخل زيستگاه هاي آن دانست.

• در نيمه دوم، بخش عمده تلاشها به مقوله آموزش مردم محلي معطوف گرديد كه از نيمه نخست پروژه آغاز گرديده بود. مهمترين اقدامات اين دوره عبارتند از ساماندهي دانشجويان در قالب شركتها و تشكلها جهت اخذ قراردادهاي آموزشي، جلب حمايت برنامه كمكهاي كوچك سازمان ملل (SGP) براي فعاليتهاي آموزشي در برخي زيستگاه ها و عقد قرارداد با دانشجويان جهت شناسايی ساير زيستگاه های يوز در کشور مي باشد. مع هذا، در اين دوره روند حفاظت از يوز در داخل زيستگاه هاي آن به شدت با اختلال روبرو گرديد و تلاشها براي نظارت بر فعاليت محيط بانان نتوانست از كاهش ميزان مشاهده يوز به حتي كمتر از يك دهم سال1380، ازپا درآمدن تعداد قابل ملاحظه اي يوز در داخل مناطق مختلف به علت عوامل انساني و نارضايتي مديران و محيط بانان مناطق پيشگيري نمايد و همه اين عوامل باعث گرديد كه روند روبه رشد جمعيت يوز ايراني با وقفه روبرو گردد. لازم به ذكر است كه در اين دوره پروژه نصب گردنبندهاي ماهواره اي روي يوز در منطقه بافق نيز آغاز گرديد، ليکن بايد يادآور شد که اين پروژه، فعاليت جداگانه اي است كه توسط مؤسسه Felidae و انجمن جانورشناسي لندن حمايت گرديده و ارتباطي به پروژه حفاظت از يوزپلنگ آسيايي ندارد.

• اگر به صورت كلي بخواهيم در قالب يك جمله عملكرد اين پروژه را طي دوره 6 ساله خود ارزيابي نماييم، اين انجمن اعتقاد راسخ دارد كه پروژه حفاظت از يوزپلنگ آسيايي به عنوان گام نخست از از موفقيت نسبي برخوردار بوده و تجربيات حفاظتي ارزشمندي را براي مجموعه كارشناسان، داشنجويان و علاقمندان به اين گونه در كشور به ارمغان آورده است و تضمين چنين تأثيري تنها در گرو انتشار نتايج و دستاوردهاي اين پروژه مي باشد.

اين پروژه نه وامدار يك يا چند نفر بلكه حاصل تلاش جمعي بيش از 200 نفر از  جامعه محيط زيست ايران از سالهاي آغازين دهه 1370 مي باشد. همه از محيط بانان، شكارچيان، روزنامه نگاران، كارشناسان، دانشجويان، اساتيد، مديران، سازمان هاي مردم نهاد، مشاورين بين المللي، فعالان زيست محيطي، رسانه ها، وب لاگ نويسان و غيره، نقشي در حد توان خود در سناريوي حفاظت از يوزپلنگ ايراني ايفا نموده اند. پس بهتر است اين مجموعه بزرگ توان خود را به رسميت بشناسد و به جاي برچسب زدن به افراد و گروه هاي مختلف، نقش هاي يكديگر را به رسميت بشناسيم، چرا كه يوز تازه پرده نخست اين نمايش است و پرده هاي پلنگ، گورخر، خرس سياه، هوبره، ميش مرغ و ... هنوز به روي صحنه آورده نشده اند.